*🌳 वनविभाग आणि पेरिविंकल बावधनचा हरित महायज्ञ’!* *एनडीएच्या वनक्षेत्रात ५ एकरांवर ३,००० देशी वृक्षांची लागवड; पर्यावरण संवर्धनासाठी विद्यार्थ्यांचा पुढाकार!*

बावधन :

“झाडे लावा, झाडे जगवा आणि पृथ्वी वाचवा!” हा पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश प्रत्यक्ष कृतीतून समाजापर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाच्या वनपरिक्षेत्र पौड कार्यालय आणि चैतन्य विद्या प्रतिष्ठान संचलित पेरिविंकल इंग्लिश मीडियम स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, बावधन यांच्या संयुक्त विद्यमाने एनडीएच्या वनक्षेत्र परिसरातील तब्बल ५ एकर जागेत ३,००० देशी वृक्षांची लागवड करण्यात आली. राज्यातील काही भागांमध्ये पाणीटंचाई आणि दुष्काळसदृश परिस्थितीची चिंता व्यक्त होत असताना पर्यावरण संवर्धन, वृक्षसंवर्धन आणि जलसंधारणाचे महत्त्व अधोरेखित करणाऱ्या या उपक्रमात इयत्ता आठवी ते दहावीच्या विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला. शासनाच्या वनविभागाच्या सहकार्याने राबविण्यात आलेला हा उपक्रम निसर्गसंवर्धनाच्या दिशेने उचललेले महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरला.

या मोहिमेत पाच ते आठ फूट उंचीच्या आंबा, उंबर, चिंच, वड, पिंपळ, पेरू , जांभूळ, लिंबू यांसारख्या विविध देशी वृक्षप्रजातींच्या रोपांसह इतरही अनेक प्रकारच्या रोपांची लागवड करण्यात आली. पाच एकर वनक्षेत्रात करण्यात आलेल्या या वृक्षारोपणातून स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्याचा संदेश देण्यात आला. देशी वृक्षप्रजाती स्थानिक पर्यावरणाशी अनुकूल असल्याने त्यांचे संवर्धन पर्यावरणीय समतोलाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते. वृक्ष कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेण्यास, ऑक्सिजन उपलब्ध होण्यास, मातीची धूप कमी करण्यास आणि पक्षी व इतर सजीवांना अधिवास उपलब्ध करून देण्यास मदत करतात. त्यामुळे वृक्षारोपण ही केवळ एक दिवसाची कृती नसून भावी पिढ्यांसाठी हरित आणि आरोग्यदायी पर्यावरण निर्माण करण्याच्या दिशेने उचललेले महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

राज्यातील काही भागांमध्ये जाणवणारी पाणीटंचाई, अनियमित पर्जन्यमान आणि वाढते तापमान या पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे जतन करणे अधिक आवश्यक झाले आहे. वृक्षारोपणासोबतच वृक्षांचे संगोपन, मातीचे संरक्षण आणि पाण्याचा काटकसरीने वापर यांना विशेष महत्त्व आहे. याच जाणिवेतून विद्यार्थ्यांना पर्यावरणीय समस्यांची माहिती देण्याबरोबरच निसर्गाच्या संरक्षणासाठी प्रत्यक्ष कृती करण्याची संधी या उपक्रमातून उपलब्ध करून देण्यात आली. रोपे लावणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्यांना आवश्यक पाणी देणे, त्यांचे संरक्षण करणे आणि त्यांची वाढ सुनिश्चित करणेही आवश्यक आहे, ही जाणीव विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करण्यात आली.

या उपक्रमाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विद्यार्थ्यांनी केलेली शेततळ्याची पाहणी. या माध्यमातून त्यांना पावसाचे पाणी साठविणे, उपलब्ध जलस्रोतांचे योग्य व्यवस्थापन करणे आणि पाण्याची नासाडी टाळणे यांचे महत्त्व प्रत्यक्ष समजून घेता आले. पाणी हे मानवी जीवन, शेती, वनस्पती आणि संपूर्ण परिसंस्थेसाठी अत्यावश्यक साधन आहे. त्यामुळे जलसंधारणाच्या योग्य पद्धतींचा अवलंब करणे आणि पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरणे ही काळाची गरज आहे. वृक्षारोपण आणि जलसंधारण या परस्परपूरक प्रक्रिया असून पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी दोन्हींचे संवर्धन आवश्यक आहे. “झाडे लावा, झाडे जगवा; पाणी साठवा, पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवा!” हा संदेश या उपक्रमातून प्रभावीपणे देण्यात आला.

या वृक्षारोपण मोहिमेचे आयोजन मा. श्री. प्रताप जगताप (मवसे), वनपरिक्षेत्र अधिकारी, पौड-मुळशी यांच्या अध्यक्षतेखाली करण्यात आले. तसेच मा. श्री. नंदकुमार शेलार, वनमंडल अधिकारी, पौड आणि श्री. सागर होले, वनरक्षक यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम राबविण्यात आला. वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांचे मार्गदर्शन आणि सहकार्य यामुळे विद्यार्थ्यांना वृक्षारोपणाचे महत्त्व, देशी वृक्षप्रजातींचे संवर्धन आणि पर्यावरण संरक्षणातील वनविभागाची भूमिका यांविषयी माहिती मिळाली. शासनाचा वनविभाग आणि शैक्षणिक संस्था यांच्या संयुक्त सहभागातून पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश समाजापर्यंत पोहोचविण्याचा हा उपक्रम प्रेरणादायी ठरला.

या वृक्षारोपण मोहिमेला संस्थेचे अध्यक्ष मा. श्री. राजेंद्र बांदल सर यांची विशेष उपस्थिती लाभली. त्यांनी स्वतः वृक्षारोपणात सक्रिय सहभाग घेत विद्यार्थ्यांसमोर पर्यावरण संवर्धनाचा आदर्श ठेवला. संस्थेच्या संचालिका मा. सौ. रेखा बांदल, कु. शिवानी बांदल यांच्यासह शाळेच्या प्रमुख प्राचार्या सौ निर्मल पंडित यांच्या सहकार्याने या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. संस्थेच्या नेतृत्वाने दिलेले प्रोत्साहन आणि पर्यावरण रक्षणासाठी घेतलेला पुढाकार विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरला.

शाळेच्या मुख्याध्यापिका मा. सौ. निर्मल पंडित यांच्या मार्गदर्शनाखाली पर्यवेक्षिका सायली गायकवाड, सौ. शिरीन काझी आणि ॲडमिन हेड प्राची महाजन यांच्या नियोजनबद्ध कार्यवाहीत हा उपक्रम यशस्वीरीत्या पार पडला. विद्यार्थ्यांना पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष अनुभवातून पर्यावरणाचे महत्त्व समजावे, सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण व्हावी आणि निसर्गाप्रती संवेदनशीलता वाढावी, या दृष्टीने या उपक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

वृक्षारोपणाचे खरे यश केवळ किती रोपे लावली यावर अवलंबून नसून त्यांचे पुढील संगोपन आणि संरक्षण यांवरही अवलंबून असते. विशेषतः पाणीटंचाईची शक्यता असलेल्या परिस्थितीत रोपांना आवश्यक पाणी उपलब्ध करून देणे आणि त्यांची योग्य काळजी घेणे महत्त्वाचे ठरते. पर्यावरण संवर्धन ही केवळ शासनाची किंवा एखाद्या संस्थेची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. आपल्या परिसरातील झाडांचे संरक्षण करणे, पाण्याचा अपव्यय टाळणे आणि पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे अशा छोट्या कृतींतूनही मोठा सकारात्मक बदल घडवून आणता येऊ शकतो.

महाराष्ट्र शासनाच्या वनपरिक्षेत्र पौड कार्यालयाच्या सहकार्याने एनडीएच्या वनक्षेत्रातील पाच एकर जागेत ३,००० देशी वृक्षांची लागवड करून पेरिविंकल इंग्लिश मीडियम स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज, बावधन यांनी वृक्षारोपण, वृक्षसंवर्धन आणि जलसंधारण यांचा समन्वय साधण्याचा हरित संकल्प प्रत्यक्षात आणला. वृक्षारोपण आणि शेततळ्याच्या पाहणीतून मिळालेला अनुभव विद्यार्थ्यांसाठी पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचे महत्त्व अधोरेखित करणारा ठरला. आजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण झालेली ही जाणीव उद्याच्या जबाबदार नागरिकांच्या कृतीतून समाजासाठी प्रेरणादायी ठरेल, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.

“आज लावलेले एक झाड म्हणजे उद्याच्या पिढीसाठी दिलेली जीवनाची भेट, तर आज जपलेला पाण्याचा प्रत्येक थेंब म्हणजे भविष्यासाठीची अमूल्य ठेव!”

🌳 झाडे लावा, झाडे जगवा!
💧 पाणी साठवा, पाण्याचा अपव्यय टाळा!
🌍 निसर्ग जपा, पृथ्वी वाचवा! हा मोलाचा संदेश देत
पेरिविंकलच्या विद्यार्थ्यांचा हरित संकल्प, निसर्ग संवर्धनाचा दृढ विकल्प!